اولین شرکت‌کننده در کارآزمایی پیشگامانهٔ سلول‌های بنیادی عصبی برای بیماری هانتینگتون دوز دریافت کرد

بیماری هانتینگتون (HD) با از دست رفتن سلول‌ها در جسم مخطط (استریاتوم) همراه است؛ ناحیه‌ای از مغز که نقش‌های مهمی در حرکت، شناخت و رفتار دارد. دهه‌هاست پژوهشگران در حال بررسی یک رویکرد درمانی هستند که به نظر بدیهی می‌رسد: آیا می‌توان سلول‌های آسیب‌پذیر مغزی را که با پیشرفت HD از بین می‌روند جایگزین کرد یا از آن‌ها حمایت کرد؟ این راهبرد که «پیوند سلولی» نام دارد، با هدف بازگرداندن یا تقویت مدارهای مغزیِ تحت‌تأثیر HD انجام می‌شود.

یک کارآزمایی بالینی جدید که پیوند سلول‌های بنیادی عصبی را برای HD می‌آزماید به یک نقطهٔ عطف مهم رسیده است: نخستین شرکت‌کننده اکنون درمان آزمایشی را دریافت کرده است. این مطالعه که REGEN4HD نام دارد، نخستین باری است که این درمان مشخص، با نام hNSC-01، در افراد مبتلا به HD آزمایش می‌شود.

اگرچه این کارآزمایی در درجهٔ اول برای ارزیابی ایمنی طراحی شده است، اما گامی مهم رو به جلو برای این رویکرد درمانی به شمار می‌رود. بیایید وارد جزئیات مطالعهٔ جدید شویم.

hNSC-01 چیست؟

hNSC-01 یک درمان مبتنی بر سلول‌های بنیادی عصبی است. سلول‌های بنیادی عصبی سلول‌های نابالغی هستند که می‌توانند به انواع تخصصی سلول‌هایی تبدیل شوند که مغز و دستگاه عصبی را می‌سازند. پژوهشگران امیدوارند سلول‌های بنیادیِ پیوندشده بتوانند به ترمیم مدارهای آسیب‌دیدهٔ مغز کمک کنند، از سلول‌های عصبی موجود حمایت کنند یا احتمالاً بخشی از سلول‌هایی را که در روند HD از دست می‌روند جایگزین کنند.

این سلول‌ها مستقیماً در جسم مخطط (استریاتوم) کاشته خواهند شد؛ ناحیه‌ای عمیق در مغز که از نخستین بخش‌هایی است که در افراد حامل تغییر ژنیِ HD تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد.

ایدهٔ پشت این درمان این است که سلول‌های بنیادی عصبیِ پیوندشده ممکن است نورون‌های از دست‌رفته را در افراد مبتلا به HD جایگزین کنند. همچنین ممکن است عوامل حمایتی‌ای ترشح کنند که به محافظت از سلول‌های مغزی موجود، کاهش التهاب یا بهبود ارتباط در شبکه‌های مغزی کمک کند.

یک مطالعهٔ نخستین‌بار در انسان

از آنجا که این مطالعه نخستین باری است که hNSC-01 به انسان داده می‌شود، هدف اصلی این نیست که مشخص شود این درمان مؤثر است یا نه، بلکه این است که آیا برای افراد مبتلا به HD ایمن است یا خیر.

این مطالعهٔ فاز 1b/2a قصد دارد ۲۱ شرکت‌کنندهٔ ۱۸ تا ۶۵ ساله را که HD آن‌ها از نظر ژنتیکی تأیید شده است وارد کند. همهٔ شرکت‌کنندگان درمان را دریافت خواهند کرد؛ در این مرحله گروه دارونما وجود ندارد.

پژوهشگران در بخش فاز 1b کارآزمایی، هم میزان گسترش و هم دوز درمان را به‌تدریج در چهار گروه (که «کوهورت»های مطالعه نامیده می‌شوند) افزایش خواهند داد:

• کوهورت A یک دوز پایین را در یک سمت مغز دریافت خواهد کرد.
• کوهورت B یک دوز پایین را در هر دو سمت مغز دریافت خواهد کرد.
• کوهورت C یک دوز متوسط را در هر دو سمت مغز دریافت خواهد کرد.
• کوهورت D یک دوز بالا را در هر دو سمت مغز دریافت خواهد کرد.

این رویکرد مرحله‌ای در کارآزمایی‌های بالینیِ مراحل اولیه رایج است و به پژوهشگران اجازه می‌دهد پیش از رفتن به دوزهای بالاتر یا درمان افراد بیشتر، نگرانی‌های احتمالیِ ایمنی را شناسایی کنند.

پس از فاز 1b، فاز 2a انجام می‌شود تا بررسی شود کدام دوز ممکن است برای افراد تحت درمان ایمن‌تر باشد، و همچنین به‌طور اولیه سنجیده شود که آیا درمان می‌تواند نشانه‌ها و علائم HD را بهبود دهد یا نه.

این مطالعه در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین و از طریق کلینیک UCI Alpha، با حمایت مؤسسهٔ پزشکی بازساختی کالیفرنیا (CIRM) انجام می‌شود. رهبری کارآزمایی بر عهدهٔ پروفسور لزلی تامپسون، پژوهشگر باسابقهٔ HD است.

پژوهشگران چه چیزهایی را اندازه‌گیری خواهند کرد؟

تمرکز اصلی کارآزمایی بر ایمنی و تحمل‌پذیری است. پژوهشگران شرکت‌کنندگان را از نزدیک از نظر عوارض جانبیِ احتمالیِ مرتبط با هم سلول‌های کاشته‌شده و هم روش جراحیِ مورد استفاده برای رساندن آن‌ها به جسم مخطط پایش خواهند کرد—از واکنش‌های ایمنی و تغییرات آزمایش خون گرفته تا تغییرات عصبی و زمین‌خوردن‌های فیزیکی. ایمنی در چند هفتهٔ نخست پس از جراحی به‌دقت ارزیابی می‌شود و پیگیری بلندمدت دست‌کم تا یک سال ادامه خواهد داشت.

اگرچه این مطالعه برای اثبات اثربخشی طراحی نشده است، پژوهشگران همچنین با گردآوری مجموعهٔ گسترده‌ای از اندازه‌گیری‌های اکتشافی، به دنبال نشانه‌های اولیه‌ای از اثرات hNSC-01 بر زیست‌شناسی HD خواهند بود.

این موارد شامل سنجش علائم حرکتی با استفاده از امتیاز کل حرکتی در «مقیاس یکپارچهٔ ارزیابی بیماری هانتینگتون» (TMS)؛ ارزیابی عملکرد روزانه با استفاده از ظرفیت عملکردی کل (TFC)؛ آزمون‌های شناختی، از جمله آزمون وضعیت ذهنی کوتاه و خواندن واژهٔ استروپ؛ بررسی‌های دقیق ساختار مغز با استفاده از اسکن‌های MRI و PET؛ و اندازه‌گیری نشانگرهای زیستی در خون و مایع مغزی‌نخاعی (CSF) است. از جملهٔ این نشانگرهای زیستی زنجیرهٔ سبک نوروفیلامان (NfL)، به‌عنوان نشانگر آسیب به سلول‌های مغزی، و پروانکفالین (PENK) است که تصور می‌شود به‌طور اختصاصی‌تر سلامت نورون‌های جسم مخطط را بازتاب دهد؛ نورون‌هایی که در HD به‌ویژه آسیب‌پذیرند.

اگرچه این سنجه‌ها شواهد قطعیِ مؤثر بودن درمان را ارائه نخواهند کرد، اما ممکن است به پژوهشگران کمک کنند بفهمند آیا سلول‌های پیوندشده می‌توانند بر روند پیشرفت HD اثر بگذارند یا نه.

چرا این مهم است؟

رویکردهای جایگزینی سلولی و پزشکی بازساختی مدت‌هاست به‌عنوان راهبردهای امیدبخش برای HD دیده می‌شوند، اما در عین حال چالش‌برانگیز هم بوده‌اند. در طول سال‌ها، پژوهشگران انواع رویکردهای پیوند را بررسی کرده‌اند، از جمله پیوند بافت جنینی و سلول‌های بنیادی جنینی. برخی مطالعات پیشین نشان می‌دادند سلول‌های پیوندشده می‌توانند در مغز مبتلا به HD زنده بمانند، اما چالش‌های فنی، اخلاقی و عملی توسعهٔ گسترده‌تر را محدود کرد.

پیشرفت‌ها در زیست‌شناسی سلول‌های بنیادی و تولید، علاقه به حوزهٔ پیوند برای بیماری‌های نورودژنراتیو را دوباره زنده کرده است. رویکردهای مدرن می‌توانند محصولات سلولی استانداردتری تولید کنند و تحت اقدامات سخت‌گیرانهٔ کنترل کیفیت قرار دارند؛ اقداماتی که هنگام آغاز مطالعات پیوندِ پیشین در دسترس نبود. مطالعهٔ REGEN4HD بخشی از این نسل جدید تلاش‌های پزشکی بازساختی است، بنابراین برای بهترین نتیجهٔ ممکن امیدواریم.

خوش‌بینی محتاطانه

با وجود هیجان‌انگیز بودن این نقطهٔ عطف، مهم است واقع‌بین بمانیم. بسیاری از درمان‌های آزمایشی که در مطالعات آزمایشگاهی امیدبخش به نظر می‌رسند، در نهایت به درمان‌های موفق تبدیل نمی‌شوند. کارآزمایی‌های مراحل اولیه عمدتاً برای پاسخ به پرسش‌هایی دربارهٔ ایمنی، دوزدهی و امکان‌پذیری طراحی شده‌اند، نه اینکه یک درمان تا چه اندازه مؤثر است.

دوزدهی به نخستین شرکت‌کننده را شاید بهتر باشد آغاز یک فرایند طولانی دانست، نه رسیدن به یک درمان جدید. پژوهشگران انتظار دارند داده‌های اصلی مطالعه را تا اواسط سال ۲۰۲۸ گردآوری کنند، اما پیگیری شرکت‌کنندگان چند سال دیگر ادامه خواهد داشت و انتظار می‌رود کل مطالعه در سال ۲۰۳۱ به پایان برسد. احتمالاً چند سال طول می‌کشد تا پژوهشگران دادهٔ کافی برای درک میزان ایمنی hNSC-01 در انسان و اینکه آیا انجام مطالعات بزرگ‌تر توجیه دارد یا نه به دست آورند.

با این حال، رسیدن به مرحلهٔ بالینی یک دستاورد بسیار مهم است. هر راهبرد درمانیِ جدیدی که در انسان آزمایش می‌شود به گسترش درک ما از HD کمک می‌کند و این حوزه را به درمان‌های مؤثر نزدیک‌تر می‌سازد. فعلاً جامعهٔ HD با دقت نظاره‌گر خواهد بود که نخستین شرکت‌کنندگان شجاع این سفر پیشگامانه به سوی درمان با سلول‌های بنیادی عصبی را آغاز می‌کنند.

خلاصه:

• اولین شرکت‌کننده در REGEN4HD دوز دریافت کرده است؛ یک کارآزمایی بالینی که درمان سلول‌های بنیادی عصبی با نام hNSC-01 را در افراد مبتلا به HD می‌آزماید.

• hNSC-01 از سلول‌های بنیادی عصبی تشکیل شده است که مستقیماً در جسم مخطط (استریاتوم) کاشته می‌شوند؛ ناحیه‌ای از مغز که در HD به‌طور ویژه تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد.

• پژوهشگران امیدوارند سلول‌های پیوندشده بتوانند از سلول‌های آسیب‌پذیر مغزی حمایت کنند، مدارهای آسیب‌دیدهٔ مغز را ترمیم کنند یا احتمالاً بخشی از سلول‌هایی را که در روند پیشرفت بیماری از دست می‌روند جایگزین کنند.

• REGEN4HD یک مطالعهٔ فاز 1b/2a است که ۲۱ شرکت‌کنندهٔ مبتلا به HD را وارد می‌کند. همهٔ شرکت‌کنندگان درمان را دریافت خواهند کرد و در فاز 1b دوزها به‌تدریج در چهار کوهورت مطالعه افزایش می‌یابد؛ سپس در فاز 2a بالاترین دوزی که ایمن به نظر می‌رسد آزمایش می‌شود.

• هدف اصلی کارآزمایی این است که مشخص شود درمان و روش جراحی ایمن هستند و به‌خوبی تحمل می‌شوند.

• پژوهشگران همچنین سنجه‌های اکتشافی، از جمله ارزیابی‌های بالینی، تصویربرداری مغزی و نشانگرهای زیستی مانند NfL و PENK را گردآوری خواهند کرد تا به دنبال نشانه‌های اولیهٔ فعالیت زیستی باشند.

• پیوند سلولی دهه‌هاست به‌عنوان یک درمان بالقوه برای HD بررسی شده است، اما پیشرفت‌ها در فناوری و تولید سلول‌های بنیادی، علاقه به این رویکرد پزشکی بازساختی را دوباره زنده کرده است.

• با اینکه دوزدهی به نخستین شرکت‌کننده یک نقطهٔ عطف مهم است، این مطالعه همچنان در مراحل اولیه قرار دارد.